Του Κωνσταντίνου Μαυρίδη από την Ρήξη φ. 130
«Αὐτὸ τὸ βιβλίο δὲν εἶναι γραμμένο γιὰ σοβαροὺς ἀνθρώπους. Δόξα σοι ὁ Θεός, ὑπάρχουνε ἀκόμα ἄνθρωποι, ποὺ τοὺς ἀρέσουνε τὰ ἁπλὰ πράγματα, οἱ ἱστορίες καὶ τὰ παραμύθια. Κ᾿ ἡ δική μου τέχνη εἶναι ἁπλὴ καὶ τὴν κάνω γιὰ τοὺς ἁπλούς. Τί δὲν τραβήξανε τόσοι καὶ τόσοι δυνατοὶ ἄνθρωποι, ἀπ᾿ αὐτὰ τὰ ζωντόβολα, ἀπ᾿ αὐτουνοὺς τοὺς σοβαροὺς ἀνθρώπους, ποὺ κρίνουνε τὴν πολιτεία τους καὶ τοὺς περιφρονᾶνε καὶ τοὺς τυραγνᾶνε καὶ ποὺ στὸ τέλος σπέρνουνε τσουκνίδες καὶ ἀπήγανο ἀπάνω στὸ κιβούρι τους. Ἕνας τέτοιος περιφρονημένος καὶ λησμονημένος εἶναι κι᾿ ὁ Παναγιώτης Ποταγός, ὁ νέος Μᾶρκος Πόλος. Πῆγε ἀπὸ τὴ Μικρὰ Ἀσία ἴσαμε τὸ Πεκίνο μὲ τ᾿ ἄλογο καὶ μὲ τὰ ποδάρια, κατόρθωμα ποὺ δὲν τὤκανε κανένας πρὶν ἀπ᾿ αὐτόν, ὕστερα ταξίδεψε στὴν Περσία, στὴν Ἰνδία κι ἀπὸ τὴν Αἴγυπτο τράβηξε μέσα στὴν Ἀφρικὴ ἴσαμε τὴν καρδιά της καὶ μολοταῦτα πέθανε λησμονημένος καὶ πικραμένος, γιατὶ οἱ σοβαροὶ ἄνθρωποι, ποὔπαμε πρωτύτερα, τὸν πήρανε στ᾿ ἀλαφριά, ἐπειδὴς ‘‘δὲν ἦτο σοβαρὸς ἐπιστήμων’’, μὲ βαρόμετρα καὶ μὲ θερμόμετρα καὶ μὲ ματογυάλια. Ἀλλ᾿ ἅφες τοὺς νεκροὺς θάπτειν τοὺς ἑαυτῶν νεκρούς».
Με τα παραπάνω σκωπτικά λόγια, που παραθέτω εδώ ατόφια, εισάγει ο μεγάλος Φώτης Κόντογλου την παρουσίαση του βίου και της πολιτείας του Παναγιώτη Ποταγού στο βιβλίο του Φημισμένοι Άντρες και Λησμονημένοι και με τον μοναδικό του τρόπο καταφέρνει σε μία μόνο παράγραφο να περιγράψει τόσο το μεγαλείο όσο και την τραγικότητά τους. Η ιστορία του αποτελεί υπόδειγμα αστείρευτου πάθους και επιμονής για γνώση και εξερεύνηση σε άκρως επικίνδυνες περιοχές του τότε κόσμου και ταυτόχρονα μνημείο αναίσχυντης αχαριστείας και μικρόνους αδιαφορίας εκ μέρους της πολιτείας.
Ο Ποταγός ήταν πραγματικά απίστευτη περίπτωση ανθρώπου που δεν τον χωρά ο τόπος του. Γεννημένος στη Βυτίνα της Αρκαδίας στις 7 Οκτωβρίου 1839, φοίτησε στο φημισμένο σχολείο της πόλης του, συνέχισε τις σπουδές του στην ιατρική σχολή του πανεπιστημίου Αθηνών και αφού κέρδισε στον μαυροκορδάτειο διαγωνισμό πήγε στο Παρίσι για μεταπτυχιακές σπουδές. Το 1866 επέστρεψε στην Ελλάδα και άσκησε το επάγγελμα του ιατρού στη Στεμνίτσα Αρκαδίας. Η θέση του ήταν μόνιμη και η σταδιοδρομία του στον κρατικό μηχανισμό εξασφαλισμένη, αλλά ο Ποταγός είχε άλλα σχέδια για τον εαυτό του. Τα ακατανόητα για την οικογένεια, αλλά και για τον κοινωνικό του περίγυρο, σχέδια, θα τον έκαναν να παρατήσει τη σιγουριά της «άνευ εκπλήξεων» ζωής στην επαρχιακή Ελλάδα και θα τον κατηύθυναν στα βάθη της ασιατικής και της αφρικανικής ηπείρου προς αναζήτηση γνώσεων και περιπέτειας.
Ο Ποταγός πραγματοποίησε τρεις συνολικά εξερευνητικές αποστολές που διήρκεσαν δεκαπέντε χρόνια (1868-1883) και το γεωγραφικό και εθνολογικό του έργο θεωρείται εξαιρετικό από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα, παρά το γεγονός ότι στη χώρα που γεννήθηκε τόσο το έργο του όσο και το όνομά του είναι παντελώς άγνωστα.
